“Şiir; bütün özelliği, söylenişinde olan bir söz sanatıdır. Yani tümüyle anlamdan oluşur. Anlam, insanın 5 duyusuna değil, kafasına seslenir.” (Orhan Veli Kanık)
ORHAN VELİ ANISINA
Orhan Veli Kanık (1914-1950), Türk edebiyatının/şiirinin kilometre taşlarından, yüzyılların geleneksel şiir anlayışına başkaldırının ilklerinden biri olarak, şiire/diline yaptığı yeniliklerle yeni şairlerin önünü açıp ufuklarını genişletmelerine katkısı olacaktı. 36 yıllık gibi kısa bir ömre çok şeyler sığdırmış, “Anlatamıyorum” dizelerine rağmen çok şeyler anlatmıştı. Şiirle yaşadı, şiirle öldü, şiirle anılıyor. Eserleri dilden dile dolaşacak, kitaplar yanında tiyatroda/müzikte/bestelerde varolacaktır.
Lise yıllarında başlayan edebiyata/şiire/yazmaya olan tutkusu onu hiç bırakmayacak, -farklı mesleklerde çalışmakla birlikte- bu tutku onu Orhan Veli yapacaktı.
Biçim/üslup açısından kendini tarzını yaratmış, kendi kimliğini bulmuştu. Mehmet Ali Sel müstear adıyla manzume/düz yazılarıyla da o dönemin edebiyat dergilerinin (1936-1942 arasında “Varlık” dergisinin yanı sıra İnsan/Ses/Gençlik/Küllük/İnkılapçı/Demet/Yaprak) tümünde var olacaktı.
1941’de lise arkadaşları Oktay Rıfat (1914-1988) ve Melih Cevdet Anday (1915-2002) ile birlikte “Garip” adlı eserini yayımlarlarken, bu kitapla Türk edebiyatında farklı bir çığır açarlar.
(Bu 3 arkadaş büyük Türk şairi Nâzım Hikmet (1902-1963) için 1950'de bir açlık grevi düzenlerler.)
“Birinci Yeni” adıyla da anılan “Garip Akımı”nı oluştururlarken; biçimsel kuralları yok sayıp, Arapça/Farsça sözcük hegomanyasından şiiri kurtarıp sadeleştirerek, ağdalı dil yerine günümüz Türkçesini kullanarak, şiiri konuşma diliyle kitlelere ulaştırırlar.
Birinci Yeni/Garip akımı, -özellikle 1940-1950 yılları arasında Cumhuriyet dönemi şiirinde yeni bir çığır açarken- İkinci Yeni’nin yeşermesine ve Türk şiirinin gelişimine büyük katkı sunacaktı.
Hasan Ali Yücel döneminde Millî Eğitim Bakanlığı Tercüme Bürosunda yaptığı Fransızca çeviriler bakanlığın klasikler serisinden yayınlanırken, 1946 seçimleri sonrası Yücel’in Bakanlıktan alınması ile işlevsiz hale gelen tercüme bürosundan istifa edip ayrılır.
Garip akımı olarak hece ölçüsü ve uyağın şiiri yozlaştırdığını belirtip, insanın 5 duyusuna değil beynine seslenen bir söz sanatı olduğunu dile getirirlerken, söz konusu akım ile halkın anlayacağı yalınlıkta bir dille şiir yazımının yolunu açacaklardır.
“Bilinçaltı, bir varlık değil, bir düşüncenin açıklanması için ileri sürülmüş bir kavram. Güçlüklere, bir başına da olsa, karşı koyan insan kuvvetli insan olmalı. Bir oluş, bir kendimize geliş dönemindeyiz. 5 yıl sonra da aynı şeyleri söyleyecek olduktan sonra ne diye yaşadım?”
...
"Ve telli kavağa benzer Orhan’ım / yüreciği delik deşik onun da..." (Nâzım Hikmet)
Orhan Veli, kendilerinden önceki kuşak uluslar üstü şairimiz Nazım Hikmet'ten etkilenirken, onu desteklerken "Hürriyete Doğru" şiirinde; "Görmüyor musun, her yanda hürriyet; Yelken ol, kürek ol, dümen ol, balık ol, su ol; Git gidebildiğin yere" derken;
Nazım:
"Ne o, ne o, ne o.
Deniz olunmalı, oğlum,
Bulutuyla, gemisiyle, balığıyla, yosunuyla"
dizeleriyle cevap verecektir.
(Nazım Hikmet, "Orhan Veli bizim en güzel şairlerimizden biri. Çok genç öldü, yazık oldu. Ama ölümsüz” diyerek Budapeşte Radyosunda Orhan Veli şiirlerinden okuyarak vefa gösterecekti.)
...
Kalıpları Kıran / Şiiri Sevdiren Şair…
“Garip anlayışı, öğrendiklerini doğal kabul edişinden gelmekte.
Vezinle-kafiyenin her şeye karşın birer sınırlama olduğunu da kabul edelim.
Yazının ortaya çıktığı günden beri yüz binlerce ozan gelmiş, herbiri binlerce teşbih yapmış. Teşbih/istiare/mübalağa/ ve bunların bir araya gelmesinden oluşacak bir düşsel zenginlik, umarım tarihin aç gözünü artık doyurmuştur.
-Dinin ve feodal sınıfın köleliğini yapmaktan başka hiçbir işe yaramamış olan şiirde, bu değişmeyen yan, ‘varlıklı sınıfların beğenisine seslenmiş olmak şeklinde’ beliriyor. Bugünkü dünyayı dolduran insanların, yaşamak hakkını sürekli bir didişmenin sonunda buluyorlar. Her şey gibi şiirde onların hakkıdır.
-Yeni bir beğeniye ancak yeni yollarla, yeni araçlarla varılır. Biz yıllardan beri beğenimize, irademize hükmetmiş, onları belirlemiş, onlara biçim vermiş edebiyatların, o sıkıcı, o bunaltıcı etkisinden kurtulabilmek için o edebiyatların bize öğretmiş olduğu herşeyi atmak zorundayız. Ancak böylelikle kendimizi, alışkanlıkların sürüklediği doğal olmayan sapmalardan kurtarmış; kendi özbenliğimize, kendi gerçekliğimize kavuşmuş oluruz.
-Dili oluşturan sözcükler ya doğrudan doğruya eşyanın yada düşüncelerimizin anlatım nesneleridir. Oysa insan denilen yaratığın, en soyut düşünceleri bile bir somutla birlikte düşünmek, yani onu sürekli olarak maddeye, sürekli olarak eşyaya dönüştürmek eğilimi vardır.
-Oysa sanatçı, elde edilmiş bir beceriyi düş vb türden durumlar dışında da kullanabilen adamdır. Dizeci anlayış, bize dizelerin olduğu gibi; onun parçaları olan sözcüklerinde incelenmesi/çözümlenmesi olanağını verir.
-Kendi söyleniş biçimlerini kendileri belirliyorlar. Bu söyleyiş biçimidir, adı da şairanedir. Bu söyleyiş biçimine bizi sözcükler getirmiş. Oysa eskiye ait olan herşeyin, herşeyden önce de şairanenin karşısına çıkmak gerek.”
(Orhan Veli / Garip Önsözü)
Çok sayıda çevirileri, hikâye/deneme/makale gibi nesir yazıları da olacaktı. Ama o şiirle anılacak,
şiirleri ve de yaşam biçimiyle kendini kabul ettirecekti. Orhan Veli, 14 Kasım 1950 tarihinde çok genç sayılacak bir yaşta yaşama veda etsede, geride bıraktığı eserleriyle; Rumelihisarı/Aşiyan’dan Boğaziçi'ni seyreden “Bir Garip Orhan Veli” olarak şiirlerde/şarkılarda/belleklerde/gönüllerde yaşayacaktır.
Orhan Veli ile birlikte Oktay Rıfat ve Melih Cevdet Anday’a;
Edebiyata/şiire ve hayata katkıları anısına minnet ve saygılarla…
(14 Kasım 2026)
Remzi Koçöz
Anlatamıyorum…*
Ağlasam sesimi duyarmısınız,
Mısralarımda;
Dokunabilirmisiniz,
Gözyaşlarıma, ellerinizle?
Bilmezdim şarkıların bu kadar güzel,
Kelimelerinse kifayetsiz olduğunu
Bu derde düşmeden önce.
Bir yer var, biliyorum;
Her şeyi söylemek mümkün;
Epiyce yaklaşmışım, duyuyorum;
Anlatamıyorum.
Orhan Veli - 1941
(*2019'da Lyrikline şiir sitesine göre dünyanın en çok okunan 2. şiiri seçilmiştir.)
