“Öyle görünüyor ki biz Türkiye’de bir inkılâp gerçeği ile karşı karşıyayız; ama bir inkılâp teorisi ve felsefesi ile karşı karşıya değiliz. Mademki bir inkılâp vardır, o halde bu inkılâbın bir açıklaması olmalıdır… Nitekim bir aydın kadro, hem de Mustafa Kemal’in hayatında ve onun gözleri önünde, gene de Türk inkılâbının ideolojisini kendi açısından derlemek, aydınlatmak ve birleştirmek çabasına girmiştir. Bu hareket, Kadro hareketidir.” (Şevket Süreyya Aydemir)
KADRO HAREKETİ: KADROCULAR
-Kadro Dergisinin Öyküsü- *
Kadro Dergisi; Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında bir grup aydın tarafından çıkarılıp 1932-1935 yılları arası 3 yıllık sürede toplam 36 sayı yayımlanmış bir aylık düşünce dergisi. Derginin ideoloğu Şevket Süreyya Aydemir (1897-1976), yayın müdürü Vedat Nedim Tör (1897-1985), imtiyaz sahibi Yakup Kadri Karaosmanoğlu (1889-1974), İsmail Hüsrev Tökin (1902-1993), Burhan Asaf Belge (1899-1967) ve yazılarıyla 1933’de katılan Mehmet Şevki Yazman sayılabilir. Ayrıca çeşitli sayılarda, başka yazarlar da yazılarını yayımlamışlardır.
Kadro Dergisinin yayımlanma amacı ilk sayısında (23.1.1932): “Türkiye, bir inkılap içindedir. Bu inkılap durmadı. Bugüne kadar geçirdiğimiz hareketler, şahit olduğumuz muazzam dirilme/ayağa kalkma manzaraları, onun yalnız bir safhasıdır. Bir ihtilal geçirdik. İhtilal inkılabın gayesi değil, vasıtasıdır” şeklinde açıklanmıştır.
“Kadro, bir parçalı millet rejimi, içinde bir parlamento teşekkülü değil, bir inkılâp avangardıdır. İnkılâbın bütün yöneten fikirleri, inkılâbın esasını ve gelişim istikametini tayin ve ilân eden ileri prensipler, ancak böyle bir ‘kadro’nun ideolojisinde ifadesini bulur.” (Bkz. Ş.Süreyya Aydemir, “Kadro”, 1932, S:1, s.3).
Kadro dergisinin başyazıları genellikle “Kadro” başlığı altında Şevket Süreyya Aydemir tarafından yayımlanmıştır. Dergide edebiyat yazıları yayımlayan tek isim Yakup Kadri’dir. Onun dışında Devletçilik fikrini savunan dergide yayımlanan 360 makaleden 150’si ekonomik konuları içermektedir.
1929 ekonomik bunalımı ve 1930 Serbest fırka deneyiminin ardından bu sancılı süreci toparlamak ve genç Cumhuriyet’e yeni bir ivme kazandırmak amacıyla yola çıkan Kadro Hareketi bir şekilde siyasi bir kimliğe bürünür. Şevket Süreyya Aydemir’in Türk Ocağı’nda vermiş olduğu (15.1.1931), "İnkılâbın İdeolojisi" başlıklı “İnkılap ve Kadro konferansı”, 1930'ların ilk yarısına önemli ölçüde damgasını vuracak, entelektüel/ideolojik yönelişin bir habercisi olarak, resmî ideolojinin ilgisini çekecek ölçütte geniş yankılar uyandırır.
Aydemir; Devrimin, “ilerledikçe ve derinleştikçe onun teorik özü ve ideolojik esasları etrafında yürüyen fikir araştırma ve hareketlerinin de genişleyeceğine ve derinleşeceğine” inanıyordu. Bunun da ekonomi modeli “ne bir topyekûn sosyalizm ne de totaliter bir devlet kapitalizmi idi. Bu sadece planlı ve devletçi bir düzeni” kapsıyordu. Pozitivizmin bir uzantısı olarak addedilen Solidarizmi (ulusal birlik/bağlılık) Halkçılık ilkesiyle bütünleştirmeye çalışıyorlardı.
Topluma karşı aydın sorumluluğunu, devlet sorumluluğuyla birleştirerek aydınlanmacı bir çaba içerisinde, yalnıza Türk toplumu değil, ezilen tüm halklara umut ve rol/model olacak bir sistemin peşindedir. Bu düşüncenin en ciddi biçimde tartışıldığı yer ise Kadro Hareketi olmuştur. Bu bağlamda, Kadrocuların Kemalizm’e ideolog olma ve yeni bir sosyo-ekonomik model yaratma çabaları özgündür.
Toplumun kültürel bilincinin yanında, tarihsel süreç içerisinde biçimlenmiş sosyolojik problemler de gündemindedir. Aydemir’e göre Türkiye’nin doğusunda yaşayan halk, bir derebeylik düzeni altında geriliğe mahkûmdu. Bu mücadelede derebeylik düzeninin tasfiyesi için gerekli olan formülü toprak reformunda görüyordu. Toprak reformu, bölge halkının ekonomik bağımsızlığa kavuşturulması ve devrimin benimsenebilmesi için gerekli bir kültürel düzeye zemin sağlaması bakımından da gerekli görülüyordu. (1932, S:6, s.44-45)
Milli Kurtuluş Hareketi ve 3. Yol Arayışı
Kadrocuların Türkiye’ye ilişkin tezleri milli olmakla birlikte, aynı zamanda tüm ezilmiş halklara da örnek olacak bir idealdir. Türk devriminin evrenselliği gibi önerdikleri ideolojinin de kapitalizm /sosyalizm gibi evrensellik iddiasını taşıdığını belirtmişlerdir.
Aydemir, Kadrocuların diğer ideolojilere yaklaşımını şöyle açıklar: “Ne sosyalizmin ne liberal demokrasinin ne parlamentarizmin ne faşizmin simsarıdır. Hatta bütün bu birleşik teorilerden sarfınazar, sadece milliyetçilik, cumhuriyetçilik, devletçilik, inkılapçılık, halkçılık, lâiklik formülünde ifadesini bulan toplumsal özelliklerin ilk belirtileri bile bizim rejimimizi tümüyle bütün rejimlerden ayırır.” Bu açıklama 3. bir yol arayışının belirtilmesi açısından önemlidir. Millî Kurtuluş Hareketi olarak nitelendirilen bu model, Batı karşısında sanayileşmesini başaramamış 3. dünya ülkelerine de rol model olacak bir sistemdi. Türkiye, bu bağlamda sömürgeliği/sömürgeciliği reddederek kendi kendine yeten yeni bir dünya düzeni içerisinde yer alacaktı. (1932, S:1, s.45-47; 1934, S:29, s.9; 1934, S:31,s.37)
Aydemir, öncü/elitist kadro olan aydınların yerine getirmesi gereken Millî Kurtuluş Hareketi’nin ana hedeflerinden birisi olan, “imtiyazsız, sınıfsız, kaynaşmış bir kitle" idealinin peşinden gidecektir.(1933, S:23, s.9)
Kadro Dergisinin Sonlanması
Kadro dergisi, Atatürk ve Başbakan İnönü’nün desteğine rağmen çok geçmeden (Kadrocuların görüşlerini Marksizm’e dayalı buldukları ve Komünizm ithalatı yaptıkları iddiasıyla), ağır tenkitlere maruz kalırken, CHP genel sekreteri Recep Peker ve yönetimdekilerin de benzer tepkileri Kadroculara karşı olumsuz bir hava oluştururken, Derginin imtiyaz sahibi Yakup Kadri’nin bir nevi sürgün niteliğinde Arnavutluk/Tiran’a elçi olarak atanması üzerine, sessizce kapanmak zorunda kalmıştır.
Kadrocular, Cumhuriyetin tek partili dönemi için teorik zemin kurma arayışı içinde olmuşlar, ancak bu süreçte CHP’nin yönetici seçkinleri/elitleri ile de bir nevi çatışmaya girmişlerdir.
Aydemir’e göre, Kadroculara yönelik tepkiler; “Kadro'nun taviz kabul etmez inkılâpçılığından ve totaliter kabul edilen yayımından doğuyordu.”
Kadro’nun son sayısında Aydemir, idealindeki devlet düşüncesinin kaynağı olan hedefle yazısını tamamlar: “Aydınlar, kendine kadar getirilen ve emanet edilen inkılabı, bundan sonraki gelişim yollarında da arızasız yürütür, genişletir ve derinleştirebilir. Her şey İnkılâp adına! Her şey inkılâp için…” (1935,S:35-36, s.22)
Sonuç olarak
Kadro’da Aydemir’in en büyük çabası Kemalizm olarak adlandırdığı Milli Kurtuluş Hareketi’nin ideolojisini yapmaktır. Türk Devrimine rehber olması beklenen bu proje, aynı zamanda tüm sömürge uluslara da örnek olacak evrensel bir modeldir. Bu yaklaşımın temelinde, ağırlıklı olarak Batı/Avrupa sistemini temsil eden liberal/sosyalist ideolojilerin tümünden farklı 3. bir yol arayışı içerisinde Türkiye’ye özgün bir sentez ortaya koymuştur.
O dönemin aydınlarından farklı olarak önerdiği toplumsal proje; Konferanslar ardından “İnkılap ve Kadro” çalışmasıyla teorik boyuta dönüştürülmüş ve “Kadro Dergisi” ile -Kemalizm’e rehber olacak bir tartışma çerçevesinde- kitlesel bir boyuta taşınmıştır.
Aydemir, tüm üretkenliğine/çabasına rağmen, “milli işbirliği” olarak da ifade ettiği “planlı bir toplum düzeni”ni ve Türkiye’ye uygun gördüğü inkılâp ideolojisini siyasi elitlere benimsetememiş, ancak Kadro Hareketi olarak Türk düşün dünyasında özgün bir yer edinmeyi başarmıştır. Kısa sürelide olsa, Kemalizmin sistematik hale getirilmesi yönünde öncü olmuştur.
Kadrocular, ulusal bağımsızlık hareketinin ideolojisini yapma idealleri yanında, bu hareketin de ilk dikkate değer temsilcileridir. Kullandıkları kavramlar 1930’ların Türkiye’sinin entelektüel / akademik çevreleri için çok çok ileridir.
Kadrocular idealist bir anlayışla yola çıkarak düşün/yazın/kültür anlamında da Cumhuriyet aydınlanmasına ve toplumsal bilinçlenmeye katkı sunarken kendilerinden sonraki kuşakları yüreklendirici geleceğe ışık tutan bir ateşi Anadolu’nun bağrında yakmışlardır.
* (Kaynakça: Kadro Dergisi, 1932-1935, Sayı:1-36; Ş.S. Aydemir, Tek Adam /Suyu Arayan Adam; C. Ünver, “Şevket Süreyya Aydemir”; İ.Tekeli ve S. İlkin, Bir Cumhuriyet Öyküsü: Kadrocuları ve Kadro’yu Anlamak; M. Yanardağ, Türk Siyasal Yaşamında Kadro Hareketi; Atatürk Ansiklopedisi;…)
(23 Ocak 2026)
Remzi KOÇÖZ
.jpg)
